Değerli İzmir Kitap Cemiyeti Üyeleri ve Tarih Dostları,
Bugün raflarımızdan indirdiğimiz eser, alışılagelmiş “hangi komutan, hangi tarihte, hangi tepeyi aldı” kuruluğundaki tarih kitaplarından oldukça farklı. Elimizde, Jeremy Black’in kaleminden çıkan ve 1775’ten günümüze uzanan devasa bir panorama var: “Küresel Askeri Tarih”.
Genellikle askeri tarih dendiğinde aklımıza Napolyon’un zaferleri veya II. Dünya Savaşı’nın tankları gelir. Ancak Black, bizi bu kitabında barut kokusunun ötesine, işin “mutfağına” davet ediyor. Savaşın sadece silahlarla değil; kültür, lojistik, toplum psikolojisi ve siyasetle nasıl şekillendiğini anlatıyor. Kitabı sizler için didik didik ettik ve ezber bozan, üzerine uzun uzun konuşulacak detayları bu yazıda derledik.
Gelin, Jeremy Black’in rehberliğinde tarihin kanlı ama öğretici sayfalarını birlikte çevirelim.
1. Ezber Bozan Başlangıç: Batı Her Zaman “Üstün” Değildi
Okul sıralarında öğrendiğimiz tarih, genellikle Avrupa merkezlidir. Sanayi Devrimi ile Batı’nın dünyayı domine ettiği anlatılır. Ancak yazar Jeremy Black, kitabın hemen başında bu algıyı sarsıyor. Biz 18. yüzyılda Avrupa’daki savaşlara odaklanırken, dünyanın diğer ucunda Çin aslında sessiz bir süper güçtü.
Black’e göre, Çin’deki Mançu (Qing) Hanedanlığı’nın başarısı, bizim sandığımız gibi barutlu silahlardan ziyade muazzam bir “lojistik” beceriye dayanıyordu. Çinliler, devasa orduları binlerce kilometre öteye, Orta Asya’nın içlerine, Moğolistan’a ve Tibet’e yürütebiliyor ve onları orada besleyebiliyorlardı,. Yazarın belirttiği gibi, “Çin’in en güçlü yönü, özel bir taktik ya da silah kullanması değil, büyük birlikleri kayda değer uzaklıklara konuşlandırıp buralarda uzun süre kalmalarını destekleyecek kaynakları sağlamasıydı”. Yani 1700’lerin sonunda dünya, “Batı ve diğerleri” diye ayrılmış değildi; askeri güç dengesi sanıldığından çok daha karışıktı.
2. Amerikan Devrimi: Teknoloji mi, Taktik mi?
Kitapta teknoloji meraklılarının ilgisini çekecek harika bir detay var. Amerikan Bağımsızlık Savaşı (1775-83) sırasında İngilizler düz namlulu (yivsiz) misket tüfekleri kullanırken, Amerikalı “vatanseverler” yivli namlulu tüfekler kullanıyordu. 1779’da yapılan karşılaştırmalı testlerde, Amerikan yivli tüfeklerinin çok daha isabetli olduğu kanıtlanmıştı.
Ancak Black bizi uyarıyor: Savaş sadece daha iyi tüfekle kazanılmaz. İngilizler düzenli ordu savaşında ısrar ederken, Amerikalılar araziyi ve “vur-kaç” taktiklerini kullanarak direndiler. Teknoloji önemliydi ama onu kullanacak doğru taktik (skirmishing/çatışma) olmadan zafer gelmiyordu.
3. Savaşın İnsan Yüzü: 1813’ten Bir Anı
Askeri tarih sadece strateji değildir, aynı zamanda acıdır. Jeremy Black, kitabında savaşın dehşetini hatırlatmak için 1812 Savaşı sırasında bir İngiliz askerinin, Shadrach Byfield’ın anılarına yer veriyor. Bu bölüm, okurken boğazınızı düğümleyecek cinsten:
“Ahırdayken, yaklaşık 11 ya da 12 yaşlarında, dizlerinin birinden yaralanmış bir delikanlı gördüm… Küçük adam hem yarasının verdiği acıdan hem de ölen annesinin arkasından ağlıyor, asıl kendisinin ölmesi gerektiğini söylüyordu. Bu o kadar etkileyiciydi ki asla unutamadım”.
Bu tür detaylar, kitabın sadece generallerin satranç tahtası olmadığını, sahadaki insan maliyetini de gözler önüne serdiğini gösteriyor.
4. Modern Savaşın Kanlı Provası: Amerikan İç Savaşı (1861-65)
Kitabın en sarsıcı bölümlerinden biri Amerikan İç Savaşı’na ayrılmış. Black, bu savaşı I. Dünya Savaşı’nın bir “fragmanı” olarak nitelendiriyor. Neden mi?
- Siper Savaşları: 1914’ten 50 yıl önce, askerler Virginia’da siper kazıp birbirlerine ateş ediyorlardı. Hatta 1864’te siperlerdeki askerler, el yapımı bombalardan korunmak için “köstebek yuvası” gibi sığınaklar kazmak zorundaydı,.
- Demiryolları: Askerler cepheye yürüyerek değil, trenlerle taşınıyordu. Bu, savaşın hızını ve lojistik boyutunu tamamen değiştirdi,.
- Gatling Silahı: Modern makineli tüfeklerin atası olan bu silah, 1862’de patent almış ve savaş alanında ölüm kusmaya başlamıştı.
Yazarın tespiti nettir: Teknoloji gelişmişti ama komutanların zihniyeti hala eskiydi. Bu uyumsuzluk, korkunç zayiatlara yol açtı.
5. Sömürge Savaşları: Mızrak Tüfeğe Karşı
Batı’nın sömürge savaşlarını hep “teknolojik üstünlükle gelen kolay zaferler” olarak düşünürüz. Kitap bu algıyı yıkıyor. Güney Afrika’da Zulular, tüfek istemiyorlardı; mızrak ve kalkanlarıyla İngilizlere kök söktürmüşlerdi. Liderleri Shaka Zulu, “kısa mızrak ve şok saldırısı” taktiğini geliştirmişti. Disiplinli ve korkusuz Zulu ordusu, 1879’da İngilizleri mağlup edebilmişti.
Benzer şekilde, 1876’da Little Bighorn Savaşı’nda Kızılderililer, Amerikan Süvarilerini yok etti. Teknoloji önemlidir ama her şey değildir; araziyi tanımak, motivasyon ve doğru taktik bazen tüfeklerden daha güçlüdür. Amerikan ordusunun yerlilere karşı asıl başarısı, onları savaş meydanında yenmekten ziyade, yiyecek kaynakları olan bizonları katlederek onları açlığa mahkum etmesiyle gelmişti.
6. Vietnam Dersi: “Gönülleri ve Zihinleri” Kazanamamak
Jeremy Black, modern dönemde ABD gibi bir süper gücün Vietnam’da neden kaybettiğini çok çarpıcı bir şekilde analiz ediyor. Amerikalılar, devasa ateş güçleriyle, helikopterleriyle ve teknolojileriyle savaşı kazanacaklarını sandılar. “Ara ve yok et” (search and destroy) operasyonlarıyla düşmanı yıpratmaya çalıştılar,.
Ancak yazarın vurguladığı gibi, Amerikalılar savaşı yanlış okumuştu. Bu, sadece askeri bir çatışma değil, siyasi bir mücadeleydi. Kuzey Vietnamlılar ve Vietkong, Amerikalıların göze alamayacağı kadar çok kayıp vermeye hazırdı. Onlar için bu bir “sınırlı savaş” değildi. Amerikalılar “gönülleri ve zihinleri” kazanamadı; aksine, yoğun bombardıman ve sivil kayıplar halkı daha da uzaklaştırdı. Black’in ifadesiyle, “Sınırlı Harp Teorisi, Vietnamlılar tarafından pek de itibar gören bir fikir değildi”.
7. Körfez Savaşı ve “Akıllı Bomba” Yanılsaması
Kitabın son bölümleri, televizyonlardan canlı izlediğimiz 1991 Körfez Savaşı’na değiniyor. Medya bize “akıllı bombaların” (lazer güdümlü füzelerin) nokta atışı yaptığı, cerrahi bir savaş izletti. Ancak Black, perdenin arkasını aralıyor: Kullanılan hava cephanesinin aslında sadece çok küçük bir kısmı akıllıydı; geri kalanı (%90 civarı) eski tip “aptal” ve güdümsüz bombalardı. Medya, savaşın “video oyunu” gibi steril bir yüzünü göstermişti ama gerçekte teknoloji, savaşın kaosunu tamamen ortadan kaldırmamıştı.
Sonuç Yerine: Tarih Bize Ne Söylüyor?
Değerli okurlar, Jeremy Black’in **”Küresel Askeri Tarih”**i, bize şunu fısıldıyor: Savaş sadece generallerin ve silahların hikayesi değildir. Toplumların, ekonomilerin ve kültürlerin çatışma anındaki refleksleridir.
Kitaptan çıkardığımız en önemli ders şu: Teknoloji savaşı değiştirir ama sonucu belirleyen tek faktör değildir. 18. yüzyıl Çin’inden Vietnam ormanlarına kadar, lojistik, moral, kültür ve siyasi irade her zaman belirleyici olmuştur.
Eğer dünyayı şekillendiren bu güç mücadelelerinin arka planını, “kazananların yazdığı” tarihin ötesine geçerek okumak istiyorsanız, bu kitap kütüphanenizde mutlaka bulunmalı.
Keyifli okumalar dileriz!
İzmir Kitap Cemiyeti
İncelenen Eser: Jeremy Black, Küresel Askeri Tarih, Yeditepe Yayınevi
